Από δούλος σε φιλόσοφος

Ένας από τους σημαντικότερους για τον πλούτο των νοημάτων του και ταυτόχρονα επιβλητικούς πλατωνικούς διαλόγους είναι ο περί ψυχής «Φαίδων». Το σκηνικό του διαλόγου λαμβάνει χώρα μέσα σε έναν εγκιβωτισμό, όπου ο Φαίδων διηγείται στον Εχεκράτη και σε μια παρέα ανωνύμων τις τελευταίες στιγμές του Σωκράτη στο δεσμωτήριο, ακριβώς όπως και ο ίδιος ο Φαίδων τις έζησε όντας αυτόπτης μάρτυρας, πριν από την εκτέλεση του μεγάλου φιλοσόφου. Και ενώ οι συζητήσεις που προηγήθηκαν του θανάτου καθώς και το φιλοσοφικό τους ενδιαφέρον είναι στοιχεία που έχουν εγείρει τη σκέψη για πάνω από δύο χιλιετίες, ένα σημείο που συχνά παραλείπεται από τον σχολιασμό είναι ο ίδιος ο τίτλος του διαλόγου καθώς και ο ρόλος του αφηγητή-Φαίδωνα.

Ο Πλάτων, λοιπόν, κάνει τον Φαίδωνα αφηγητή ενός από τους κρισιμότερους για την ώριμη περίοδο της σκέψης του διαλόγους, στον οποίο μάλιστα γίνεται για πρώτη φορά λόγος για τις «πολυθρύλητες» ιδέες, για την αθανασία της ψυχής καθώς και για τα τελευταία λεπτά του Σωκράτη μέχρι και την στιγμή που το κώνειο πλέον αδρανοποιεί το σώμα του. Και όσο περισσότερο μελετάμε τον Πλάτωνα, ένα είναι σίγουρο γι' αυτόν: καμία επιλογή του, μέχρι και αυτές που φαινομενικά φαντάζουν αδιάφορες, δεν είναι τυχαία. Εξ άλλου ο Πλάτων συνήθως ονομάζει τους διαλόγους του, ειδικά στην πρώιμη και ώριμη περίοδο του, ανάλογα με τον κύριο συνομιλητή του Σωκράτη στο συγκεκριμένο έργο (Πρωταγόρας, Κριτών, Ευθύφρων, Φαίδρος). Και ενώ πολλά πλατωνικά έργα εχουν εγκιβωτισμένη την εξέλιξη της ιστορίας μέσα από μια αφήγηση κάποιου τρίτου, ο «Φαίδων» είναι ο μοναδικός διάλογος όπου το πρόσωπο που αφηγείται, δίνει και το όνομα του στον τίτλο του διαλόγου χωρίς να συμμετέχει καθόλου στην ίδια την εξέλιξη της ιστορίας. Είναι σαφές πως η παρουσίαση του στην αρχή εξυπηρετεί την διάθεση του Πλάτωνα για μια αληθοφάνεια στο σκηνικό του δεσμωτηρίου, ως χαρακτηριστικό μέρος της επιβλητικότητας του διαλόγου, μέχρι και την παράθεση των καθαρά πλέον δικών του σκέψεων, αποδεσμευμένος από τη σωκρατική περίοδο συγγραφής του. Όπως προαναφέραμε, όμως, δεν θα πρέπει να είναι αυτό το στοιχείο στο οποίο θα μείνουμε.

Την διέξοδο ίσως μας τη δώσει η ίδια η ζωή του Φαίδωνα. Προερχόμενος από την Ήλιδα της Πελοποννήσου, λέγεται σύμφωνα με αρχαίες πηγές πως πιάστηκε αιχμάλωτος κατά τη διάρκεια του Πελοποννησιακού πολέμου και πουλήθηκε ως δούλος στην Αθήνα. Όπως συνέβαινε σε πολλούς όμορφους νέους δούλους της εποχής, έτσι και ο Φαίδων λέγεται πως πιθανόν να εκδιδόταν σε πορνείο. Ο Σωκράτης ήταν αυτός που τον ελευθέρωσε αγοράζοντας τον, προφανώς μέσω κάποιου φίλου του με πιθανότερο τον Κρίτωνα. Από εκείνη τη στιγμή και μετά ο Φαίδων υπήρξε πιστός μαθητής του Σωκράτη και παρέμεινε κοντά του μέχρι και τον θάνατο του μεγάλου φιλοσόφου. Στη συνέχεια, επέστρεψε στην Ήλιδα, όπου ίδρυσε και μια φιλοσοφική σχολή, γνωστή και μετά από χρόνια και ως Ήλειο-Ερετρική.

Η ζωή, όμως, του Φαίδωνα μας αποκαλύπτει ένα σημαντικό στοιχείο για τον λόγο που ώθησε τον Πλάτωνα να αφιερώσει σε αυτόν το όνομα του έργου του καθώς και τον ρόλο του αφηγητή. Ο διάλογος πραγματεύεται την αποδέσμευση του φιλοσόφου από τα πάθη του σώματος και την στροφή προς την καλλιέργεια της ψυχής του, έναν εσωτερικό πλέον στοχασμό ως τη πραγματική προσέγγιση των Ιδεών, την επιτομή της φιλοσοφικής σκέψης. Παράλληλα, βέβαια ο πλατωνικός Σωκράτης είναι αυτός που, ενσαρκώνοντας το πρότυπο του φιλοσόφου, ωθεί τους ακροατές του στην συνειδητοποίηση αυτή, φτάνοντας στο ακραίο (και κατά πάσα πιθανότητα) αλληγορικό σημείο να χαρακτηρίσει τη φιλοσοφία ως «μελέτη θανάτου», δηλαδή ένα πλήρη αφηρημένο στοχασμό, χωρίς την σωματική παρέμβαση. Ο φιλόσοφος αποδεσμεύεται από τον φόβο του θανάτου, λοιπόν, και από το σώμα του που εκ φύσεως τον βασανίζει. Ποιος καλύτερος αφηγητής, λοιπόν, ενός τέτοιου διαλόγου από έναν άνθρωπο του οποίου η ζωή αντικατοπτρίζει την ίδια την πρόθεση του έργου; Έτσι, Φαίδων δεν είναι απλώς αυτόπτης μάρτυρας των διδαγμάτων του Σωκράτη πριν τον θάνατο του, αλλά ο ίδιος έχει βιώσει την αποδέσμευση από την καταπίεση του σώματος και την στροφή προς το φιλοσοφείν.

Συνεπώς, ο Πλάτων πετυχαίνει μέσω της Φαιδώνειας αφήγησης την φαινομενική αληθοφάνεια που συχνά προσθέτει στα έργα του, με την παράθεση λόγων ενός αυτόπτη μάρτυρα, σε συνδιασμό με την καθαρά δική του διδασκαλία όπως και τον παραλληλισμό του έργου με τη ζωή του ίδιου του αφηγητή, μια ζωντανή αλληγορία για την απελευθέρωση της ψυχής από το σώμα που ο Φαίδων βίωσε με την εξέλιξη του από δούλο σε φιλόσοφο.

Φώτης Μποζίκας